@article{Bayramov2017b,
abstract = {The article summarizes the literature on the question "What is the nature of the of systemic damage process or how does local damage lead to total damage to the body?", which has been studied for years as the most important fundamental and clinical problem in medicine. In the history of scientific medicine, clinically important theories and concepts related to the nature of the systemic destructive process can be divided into two groups: theories of direct damage (intoxication, infection) and theories of autodestruction (shock, stress, metabolic and SIRS-sepsis). Most of these theories failed to fully explain systemic damage, but many fundamental and clinical statements have emerged that form the basis of modern surgery, anesthesiology and resuscitation. There are, detoxification methods based on the theory of intoxication, antibiotic therapy, asepsis, antiseptics, principles and measures of source control based on the classical theory of sepsis have appeared. Based on the theory of shock, the principle of stabilization was formed (primarily to oxygenate of the body), hemodynamic and respiratory support were developed: infusion and transfusion therapy, cardio- and vasotonics, auxiliary cardiac systems, oxygen therapy, artificial ventilation of the lungs, invasive and non-invasive monitoring. Based on the theory of stress, 3 scientific and practical principles have been developed: reduction of stimulation (anesthesia, invasive surgery), reduction of response (neuroendocrine blockade and intensive therapy), increase in reserves (perioperative preparation and nutrition). According to the modern theory of SIRS - sepsis, which has dominated over the past 25 years, systemic damage is result of inflammatory autodestruction caused by dysregulation of the immune response to injury. The SIRS theory of sepsis introduced the principle of second hit protection, a new defination of sepsis and septic shock. However, specific measures to correct immune dysregulation and eliminate diffuse inflammation have not yet emerged, and there is a great need for basic and clinical research in this area.},
annote = {Sistemik zədələyici prosesin təbiəti ilə əlaqə-dar klinik əhəmiyyətli nəzəriyyələri və konsepsi-yaları prinsipal olaraq iki qrupda cəmləşdirmək olar. Orqan və sistemlərdə birbaşa yolla zədəlnmə t{\"{o}}rətmə prinsipinə əsaslanan birinci qrupa intok-sikasiya və infeksiya nəzəriyyələri aid edilə bilər.  Disfunksiya və ya autodestruksiya adlanan və baş-lanğıcda qoruyucu-kompensator funksiyası daşıyan reaksiyaların m{\"{u}}əyyən səbəblərdən dəyişərək zədə-ləyici prosesə {\c{c}}evrilməsinə əsaslanan ikinci qrupa isə şok, stress, metabolik və SİRS-sepsis nəzəriy-yələrini aid etmək olar. 20-ci əsrin ortalarına qədər-ki d{\"{o}}vrdə birbaşa zədələyici nəzəriyyələr, sonrakı d{\"{o}}vrlərdə isə autodestruksiya nəzəriyyələri hakim olmuşdur. Bu nəzəriyyələrin əksəriyyəti sistemik zədələnməni tam izah edə bilmədi, lakin bunlara əsaslanaraq m{\"{u}}asir cərrahiyyənin, anesteziologi-yanın və reanimasiyanın təməlini təşkil edən bir ne{\c{c}}ə fundamental və klinik m{\"{u}}ddəalar ortaya {\c{c}}ıxdı. İntoksikasiya nəzəriyyəsi sistemik zədəlnmədə hu-moral faktorların {\"{o}}nəmli rol oynadığını g{\"{o}}stəridi və buna əsaslanaraq detoksikasiya {\"{u}}sulları meydana {\c{c}}ıxdı. Sistemik zədələnmənin mexanimini qana ke-{\c{c}}ən bakteriyalar və onun toksinlərinin birbaşa təsiri ilə izah edən klassik sepsis nəzəriyyəsinə əsaslana-raq antibiotikoterapiya, aseptika, antiseptika və mənbəyə nəzarət prinsipləri və tədbirləri ortaya {\c{c}}ıxdı. Təməlində hipoperfuziya bağlı hipoksik və işemik-reperfuziya zədələnməsi duran şok nəzəriy-ysinə əsaslanaraq stablizasiya prinsipi (ilk n{\"{o}}vbədə orqanzimin oksigenasiyasını təmin etmək) forma-laşdı, hemodinamik və respirator dəstək tədbirləri inkişaf etdi: infuziyon və transfuziyon terapiyalar, kardio- və vazotoniklər, k{\"{o}}mək{\c{c}}i {\"{u}}rək sistemləri, oksigenoterapiya, mexaniki ventilyasiya, invaziv və qeyri-invaziv monitorizasiya və s. “Davamlı və şiddətli neyroendokrin stimulyasiya şiddətli reak-siyaya və erkən t{\"{u}}kənməyə səbəb olur” ideyasına əsaslanan stress nəzəriyyəsinə əsaslanılarq 3 elmi-praktik istiqamət inkişaf etdi: stimulyasiyanı azalt-ma (keyləşdirmə, azinvaziv cərrahiyyə), reaksiyanı azaltma (neyroendokrin blok və intensiv terapiya), rezervləri artırma (perioperativ hazırlıq və qidalan-dırma). Son 25 ildə hakim olan SİRS-sepsis nəzə-riyyəsinə g{\"{o}}rə, sistemik zədələnmənin əsasında zə-dələnməyə və ya zədələyiciyə qarşı immun cavabın disrequlyasiyası nəticəsində baş verən iltihabı auto-destruksiya durur. SİRS-sepsis nəzəriyyəsi əvvəlki nəzəriyyələrdən gələn prinsipləri dəstəkləməklə ya-naşı, ikinci zərbədən qoruma prinsipini, sepsis və septik şokun yeni anlamını gətirdi. Lakin, immun disrequlyasiyanın korreksiyası və diffuz iltihabın aradan qaldırılması {\"{u}}{\c{c}}{\"{u}}n spesifik tədbirlər hələki ortaya {\c{c}}ıxmamışdır və bu sahədə fundomental və klinik tədqiqatlara b{\"{o}}y{\"{u}}k ehtiyac vardır.},
author = {Bayramov, NY and İbrahimova, AA},
file = {:C\:/Users/nurub/Documents/NuruBay 2017/Məqalərər və tezislər/{\c{C}}ap olunmuş məqalələr/Mendeleydə olanlar/m-2017-Sistemik zədələyicilər.doc:doc;:C\:/Users/nurub/Documents/NuruBay 2017/Məqalərər və tezislər/{\c{C}}ap olunmuş məqalələr/Mendeleydə olanlar/m-2017-sitemik zedeleyiciler.pdf:pdf},
journal = {АМЕА-nın Xəbərləri (biologiya və tibb elmləri)},
keywords = {BCK+,Mən məqalə,RG+,SIRS,disfunction,icmal,inflammation,intoxication,sepsis,septic shock,shock,sistemik zədələyici,systemic damages},
mendeley-tags = {Mən məqalə,SIRS,icmal,sepsis,sistemik zədələyici,BCK+,RG+},
number = {1},
pages = {110--120},
title = {{Sistemik Zədələyici Proseslər – Cərrahiyyənin Fundamental Nəzəriyyələrinə {\"{U}}mumi Baxış: İntoksikasiyadan G{\"{u}}n{\"{u}}m{\"{u}}zdəki SİRS Və Sepsisə}},
url = {https://www.researchgate.net/publication/367375827_Sistemik_Zdlyici_Proseslr_-_Crrahiyynin_Fundamental_Nzriyylrin_Umumi_Baxis_Intoksikasiyadan_Gunumuzdki_SIRS_V_Sepsis http://bck.az/elm-ve-tedqiqat/meqaleler/m-2017-sitemik-zedeleyiciler},
volume = {72},
year = {2017}
}